Albert van Veenendaal: Songs from the Secret House

Met het album 'Songs From The Secret House' heeft Albert van Veenendaal misschien wel zijn opus magnum uitgebracht. In 50 minuten trekken 13 juweeltjes van tracks voorbij, die je als luisteraar onderdompelen in een fascinerende klankwereld. Alle reden dus om de pianist/componist eens aan de tand te voelen. Over instant preparaties, de kracht van stilte en deep listening...

tekst: Maarten van de Ven, augustus 2024
foto's: Eddy Westveer, Maarten Jan Rieder & Albert van Veenendaal

"Ruim tien jaar geleden kreeg ik een telefoontje van Vera Vingerhoeds. Of ik een soloset geprepareerde piano wilde spelen tijdens het VPRO-festival in het Bimhuis, een festival dat live werd uitgezonden door de VPRO-radio. Het was te danken aan Corrie van Binsbergen dat ik überhaupt was begonnen met het prepareren van de vleugel. In het project 'Links' (verbindingen) speelden we met een interessante vorm: een klassiek strijktrio in dialoog met een improvisatietrio. In een aantal stukken vroeg Corrie me 'iets' met preparaties te doen. Zo is het begonnen."

"De vraag van Vera zette me voor een enorme uitdaging. Hoe moest ik dat in vredesnaam aanpakken? Een set van ruim dertig minuten samenstellen met geprepareerde piano. Nadat ik er een poosje over had nagedacht, ben ik in de voetsporen van mijn vader getreden. Hij trok zich regelmatig terug in z'n schuurtje om schoenen te lappen, banden te plakken en wat al niet meer. We hadden het niet rijk en hij was handig genoeg om wat nodig was weer nieuw leven in te blazen. In mijn tuin in Amsterdam-West heb ik ook een (geïsoleerde) schuur en daar ben ik aan de slag gegaan met allerhande materiaal, van stemrubbers via wasknijpers tot eetstokjes en aluminium schroefjes om nieuwe geluiden uit de vleugel te toveren. Het was een prachtige onderzoeksperiode van een maand of drie en net op tijd voor het festival was ik er klaar voor om een in mijn oren interessante set te spelen. In dezelfde periode begon ik te werken aan mijn solo-cd 'Minimal Damage' - een beetje ironie was wel op z'n plaats - uitgebracht op Evil Rabbit Records, die uiteindelijk redelijk succesvol is geworden (de enige cd die ik maakte die volledig is uitverkocht) en leidde tot solo-optredens, onder meer in het VPRO-televisieprogramma Vrije Geluiden."

Instant preparaties
"Je kunt wel zeggen dat die vraag van Corrie een radicale verandering van mijn muziek teweeg heeft gebracht, een manier van maken en spelen die tot op de dag van vandaag een onuitputtelijke bron van inspiratie is. Het is niet zo dat ik alleen nog geprepareerde vleugel speel, maar in ontelbare projecten heb ik instant preparaties ingezet om een specifieke textuur toe te voegen. Ik heb er zelfs filmmuziek mee gecomponeerd ('A Flath Earth', waarvan het sounddesign genomineerd werd voor een Gouden Kalf in 2014). Een piano die geprepareerd is transformeert als het ware tot een gestemd percussieinstrument. Die preparaties kunnen heel specifiek worden ingezet, nauwkeurig voor een concert worden aangebracht of juist 'instant', waardoor er altijd een onverwacht element is. Juist dat verrassende daagt uit en inspireert tot lijnen, melodieën en ritmische structuren die ter plekke worden gecreëerd en me mateloos boeien."

"In de tijd dat corona het leven overheerste was het voor podiumkunstenaars onmogelijk om op te treden. In die tijd bracht ik veel tijd door in mijn schuur, die ik later heb omgedoopt tot Secret House. Ik moest denken aan het nummer van Tom Waits 'What's he building in there' en ook een beetje aan Walter de Rochebrune, de creatie van Wim de Bie. De zonderlinge man die zich terugtrekt in zijn tuinhuisje om er van alles uit te broeden. Gaandeweg ontstond het idee voor een vervolgalbum op 'Minimal Damage'. Het eerste stuk dat ontstond heeft dan ook de titel 'Secret House' gekregen. Ik was op zoek naar een complexe ritmische structuur die echter gewoon lekker groovede en kwam op een cyclus van 56 tellen, met allerlei onderverdelingen, terwijl je gewoon op de beat kon meetikken met je voet."

"Na dat nummer was het hek van de dam. De werkwijze die ik hanteerde was om voor elke song de vleugel op unieke wijze te prepareren en vanuit dat ontstane klankpalet te gaan improviseren, de improvisaties vast te leggen en met het opgenomen materiaal te gaan construeren, editen, toevoegen, gelaagdheid aanbrengen, enzovoorts. Hierdoor hebben alle songs een eigen karakter, maar omdat ik me beperkte in de gebruikte preparaties, is er toch een gemeenschappelijkheid in klank. Ik werkte naast eerder genoemde materialen met magneetjes van allerlei gewicht en trekkracht, E-bows, tape, haarspelden, klankschalen, mallets. Meestal maakte ik de basis voor een stuk in één dag, waarna er ontelbare uren zijn gaan zitten in het uitwerken. Op de twaalfde dag dacht ik het laatste stuk te maken - 'The Twelfth Day' - maar daarna bleek er nog wat in het vat te zitten. Uiteindelijk staan er dertien stukken op het album 'Songs From The Secret House'."

Lagen van beleving
"Bij het terugluisteren van die basistracks dacht ik: dit kan gemixt en gemasterd worden en mijn tweede soloplaat is klaar. Tot ik op het idee kwam om bevriende musici uit te nodigen en hen te vragen of ze vanuit hun artistieke visie iets toe te voegen zouden hebben. En dat hadden ze! Drummer Mees Siderius heeft prachtige stuwende drum- en percussiepartijen toegevoegd en daarnaast ook vibrafoon gespeeld op een aantal tracks. Mieke van Dam toverde magische melodieën uit haar theremin, Koen Boeiijnga nam een tas vol exotische fluitjes, toeters en belletjes mee, en dan is er één stuk waar de geweldige cellist Rogier Hornman zijn onnavolgbare stempel op drukt. Al deze muzikanten zijn voor kortere of langere tijd mijn student geweest aan de afdeling Musician 3.0 van het Utrechts Conservatorium. Stuk voor stuk creatieve makers, mensen met visie en lef, muzikanten die zich laten leiden door vakkundigheid en intuïtie. Daarnaast heeft mijn vriend en collega Steven Kamperman een aantal weergaloze solo's toegevoegd. En graag wil ik ook de fantastische polaroids van Monique Besten noemen die de hoes sieren. Wij werken al jaren samen en haar beelden passen naadloos bij mijn muziek. Het resultaat is een album waar ik zo ongelooflijk blij mee ben. Het is mijn persoonlijke verhaal, dat mede vorm heeft gekregen dankzij de persoonlijke verhalen van de gastspelers. In mijn muziek speelt communicatie de hoofdrol. Je moet er even voor gaan zitten en misschien wel twee keer luisteren, maar gegarandeerd dat verschillende lagen van beleving zich voor je zullen openen. Daarom schreef ik op de hoes: these songs reveal secrets for those who know how to listen deeply."

"Begin vorig jaar heb ik het onafhankelijke label Minimal Damage Recordings opgericht om een platform te bieden voor avontuurlijke muziek die niet in een hokje past. De naam komt - zoals je zult begrijpen - van mijn album 'Minimal Damage'. Op dit label breng ik onder meer albums uit van nieuwe makers die al dan niet een samenwerking zijn aangegaan met musici met meer ervaring. Ik denk dat een dergelijk platform in deze uitdagende tijden voor avontuurlijke kunstenaars van belang is. Ik hoop een artistieke omgeving te creëren, waar kunstenaars die over de grenzen van genres kijken zich thuis voelen. Het album 'Het Oog In De Naald' is er een goed voorbeeld van. Ik werk hier met drie alumni van Musician 3.0: Roosmarijn Tuenter, Francisca Snip en Rogier Hornman."

Stilte en luisteren
"Mijn credo - zowel bij het maken, componeren, spelen of repeteren - is: first silence, then music. Alles wat we horen vindt oorsprong in stilte, om daar na bepaalde tijd weer in terug te keren of op te lossen. Stilte bepaalt het ritme van de wereld. Geluiden die komen en gaan in een oneindig voortdurende soundscape. Stilte in mijn muziek krijgt dan ook dezelfde aandacht als gespeeld materiaal, het is de onhoorbare routekaart waar alles wat we horen op gebaseerd is. Er is een mooie quote van Gyorgy Konrad, de Hongaarse schrijver: wij zijn aan onszelf toevertrouwd, op weg van de buik van de moeder naar de buik van de aarde, van de stilte naar de stilte."

"Voor mij is deze zin belangrijk: the songs reveal secrets to those who know how to listen deeply. Deep listening is een voorwaarde om muziek te kunnen ondergaan. Ik begrijp wel dat mensen behoefte hebben aan sfeerbepalende muziek, maar ik heb moeite met het begrip achtergrondmuziek, althans, ik luister naar muziek of het is stil in huis. Mijn muziek - en verder alle muziek die ik waardeer (en dat is niet stijlgebonden) - is voorgrondmuziek. Aandacht voor detail, voor kleur, textuur. Met die intentie leven, vanuit alle zintuigen."

Bij het beluisteren van het album vielen mij een aantal tracks op, die mij intrigeerden vanwege de bijzondere klanken en ritmiek. Albert vertelt desgevraagd over het productieproces, de opnametechnieken, het instrumentengebruik en het achterliggende idee ervan.

How The Rain Falls (#1)
"Wat je hoort zijn verschillende preparaties en extended techniques. Ik schraap met mijn nagels over de snaren, speel met rubber mallets op magneetjes die op de snaren zijn geplaatst, waardoor je een gong-achtig (sommige mensen noemen het gamelan-achtig) effect krijgt. De melodie wordt gedubbeld door Mees Siderius op vibrafoon. Het strijkerseffect heb ik bereikt door dunne plastic staafjes tussen snaar 2 en 3 te plaatsen en die 'zagend' op en neer te bewegen. Gaandeweg ontwikkelt het stuk zich naar een ritmisch patroon op geprepareerde piano, versterkt door Mees' percussiepartijen. Het repeterende percussiepatroon doet denken aan de regen die op een dak valt. Steven Kamperman voegt een energieke solo toe en het stuk druppelt na met gong/cymbal-geluiden en sporadische altklarinetklanken."

"Dit stuk is een in mijn ogen perfect openingsstuk, waarin je gaandeweg wordt geïntroduceerd in de wonderbaarlijke wereld van de geprepareerde piano. Dat het in Nederland veel regent is geen geheim. Maar er zijn zoveel verschillende manieren waarop het kan regenen, van miezeren tot slagregen. Hoe valt die regen eigenlijk en hoe klinkt dat? Het stuk geeft daar geen antwoord op, het is een quasi-filosofische vraag, maar nodigt uit tot zorgvuldig luisteren naar alle lagen die zich presenteren. In muziek en in de wereld om ons heen."

Secret House (#3)
"Het idee voor het album is begonnen in de coronatijd en wel met dit stuk. Ik zat in de auto en bedacht een ritmische structuur die vrij complex is (56 tellen op verschillende manieren gegroepeerd: 7-8-7-3-8-7-3-8-5) maar die toch gewoon lekker groovet. Mees bedacht er een waanzinnige drum- en percussiepartij bij die het stuk (de basistrack is geheel op geprepareerde piano gespeeld, ook de bassen) naar een nieuw niveau brengt. Steven voegt een enerverende, super energieke solo toe, vanuit z'n tenen gespeeld. Ik werk hier met vilten stemkeiltjes die de dreunende bassen mogelijk maken. De basistrack is een combinatie van verschillende geprepareerde sounds die zorgdragen voor een rijke boventoonwereld, terwijl de attack meewerkt aan de lekker voortstuwende ritmische patronen."

"Omdat dit het eerste stuk is dat ik maakte in The Secret House, de studio, heeft het deze titel gekregen. Hier wil ik ook graag een pluim op de hoed van Pjotr Lasschuit zetten, de man die het album heeft gemixt en gemastered. Een heel complexe opdracht: hoe laat je alle individuele klanken en toegevoegde instrumenten tot hun recht komen zonder dat de stukken eenheid in sound verliezen, en hoe zorg je ervoor dat het album als geheel klinkt, dat het verhaal verteld wordt. Daar is hij zeer goed in geslaagd. Waar ik heel blij mee ben is dat het album wel in lagen is opgenomen, maar dat het samenspel overheerst. Nergens klinkt het gemaakt. Misschien ook omdat ik rasimprovisatoren heb gevraagd die in en op het moment kunnen creëren, die kunnen werken met wat ze op dat moment waarnemen."

The Twelfth Day (#8)
"Het heeft jaren geduurd om het album voor te bereiden, alle preparaties te kiezen en zorgvuldig op te nemen, de basistracks te maken en monteren, de preproductie gestalte te geven. Het is onmogelijk om alle fases te herroepen. Soms werkte ik dagen achter elkaar, maar ook heb ik het materiaal maanden laten rijpen om weer met frisse oren te kunnen luisteren. Wat ik wel weet, is dat ik in de eerste fase twaalf dagen achter elkaar werkte en op die bewuste twaalfde dag een ruwe versie van dit stuk klaar had."

"Wederom een strakke groove aan het begin van het stuk, waarover diverse patronen in geprepareerde piano en vibrafoon zijn toegevoegd. Ritmisch beweegt het stuk zich door verschillende structuren, vrij strak vormgegeven. Die verschillende structuren komen ook terug in de vorm. Een prachtige solo van Steven wederom en op de achtergrond allerlei exotische sounds, gespeeld door Koen Boeijinga, die tijdens de opname in november vorig jaar met tassen vol fluitjes, belletjes, saxmondstukken en zelfs een doedelzak aan kwam zetten. Dat was me een avontuur. Erg leuk in dit stuk is ook het quasi-jazzgedeelte met een behoorlijk weirde pianosolo."

In Deep Time (#10)
"In dit stuk horen we een prachtige lage partij van de theremin, gespeeld door Mieke van Dam. Het is wonderbaarlijk en magisch wat ze uit het instrument weet te halen. Heel intuïtief heeft ze op een aantal stukken haar partijen toegevoegd. Ze speelt met overgave, zuiver (wat niet eenvoudig is op dit instrument) en met geweldig gevoel voor timing, vorm en spanningsboog."

"Dit is het langste en meest trage stuk van het album, gebaseerd op een drone, die ik maakte door E-bows op de snaren te plaatsen, die, met het rechterpedaal open, de tonen kunnen laten doorklinken. Ik gebruik er meestal drie, zodat ik akkoorden kan maken. De rest van de geluiden (geritsel, gongs, klankschalen, tikken tegen het mechaniek) zijn sporadisch en juist omdat het stuk zo leeg is, is alles wat je hoort een statement. Als je goed luistert hoor je me ook nog fluisteren en tegen het einde is er een summier melodietje dat een warme emotie uitdrukt."

"Deep Time gaat over de tijd dat er geen mensen of dieren waren die geluiden konden waarnemen. Maar die geluiden waren er wel degelijk: de branding, regen, onweer, een afbrekend rotsblok, de wind door de bomen. Oerklanken, die, als we ze nu waarnemen, ons direct in verbinding brengen met die tijd. Het stuk wordt door velen als meditatief beschouwd en dat klopt wel."

'Songs From The Secret House' is te beluisteren en te bestellen bij Minimal Damage Recordings.