Franz von Chossy Group lanceert Mirror 9
Cd-presentatie, vrijdag 12 september 2025, Paradox, Tilburg

Mirror 9 is geen ruimteschip, laat staan een oorlogsraket. Het is de titel van een suite gecomponeerd door pianist Franz von Chossy, geïnspireerd door de negen persoonlijkheidstypes uit het enneagram. Von Chossy identificeert zich als de peacekeeper, het negende type uit het enneagram. Er zijn inmiddels hele boekenkasten geschreven en peacekeeper wordt in de Nederlandse vertalingen de verbinder of de bemiddelaar. Later meer over het enneagram, maar nu eerst iets over de 'verbinder' zelf, Franz von Chossy.

Tekst: Monica Rijpma | Foto's: Cees van de Ven

Deze maand lanceert Von Chossy zijn cyclische muziekstuk met een cd-release en drie concerten, gevolgd door nog eens drie optredens in februari volgend jaar. Vanaf eind september is de cd beschikbaar via streamingdiensten. In een kort vraaggesprek geeft hij een boeiend beeld over het ontstaan, de uitvoering en het vaak kortstondige leven van een compositie. De afbeelding op de concertposter bij Paradox refereert aan de titel Mirror 9; de pianist wordt gespiegeld in het openstaande blad van zijn vleugel. Deze spiegel is geen enneagram-aspect, zoals de ascendant bij een sterrenbeeld, maar eerder een metafoor voor de spiegel die von Chossy zichzelf voorhoudt.

Van idee tot uitvoering
De eerste noten voor Mirror 9 ontstonden in 2019. Een vertrouwenspersoon gaf Von Chossy een boek over het fenomeen 'enneagram' en het sprak hem direct aan. Zelfreflectie is een karaktertrek van de 'peacekeeper'. De coronaperiode gaf tijd voor verdieping en Von Chossy nam de ruimte om de inspiratie om te zetten en zijn suite uit te werken over een periode van een paar jaar. Hij omschrijft het als een intens proces. De negen typen komen aan bod in negen aaneengesloten delen van de suite. Von Chossy legt uit dat het gaat om types die verwijzen naar iemands natuur, maar ook naar de rollen die iemand kan spelen in dagelijkse omstandigheden. We zijn allemaal soms waarnemer, soms idealist. Hij baseerde zich op mensen en omstandigheden uit zijn omgeving.

In 2024 voelde de compositie voltooid, waarna de vraag rees: wat is de ideale bezetting voor deze compositie? Een samenwerking met drummer Jamie Peet stond al lang op de verlanglijst. Juist bij deze uitgewerkte compositie krijgt het talent van Peet een prominente rol. Met minimale aanwijzingen en veel improvisatie slaagt Peet erin om de zware uitgeschreven passages op te tillen met zijn subtiele, speelse en lichte aanrakingen. Von Chossy prijst Peet om zijn rijke kleurpalet. Violist en gitarist George Dumitriu was een vertrouwde kracht uit het kwintet en Tijs Klaassen bleek een gelukkige keuze; de manier waarop drummer en bassist elkaar vonden bij deze samenwerking zorgt voor een sterke ritmische basis en daarnaast vervult de bas zijn rol binnen het 'strijkerskwartet'. Celliste en vocaliste Saartje van Camp heeft haar sporen verdiend bij onder andere Orkater en Spinvis. Oorspronkelijk overwoog Von Chossy ook haar zangtalent in de compositie te verwerken, maar uiteindelijk zag hij hiervan af. Jose Soares op saxofoon krijgt een dubbelrol als solist en als deel van het strijkerskwartet.

Mirror 9 opent Paradox-seizoen
Het concert bij Paradox (Tilburg) opent het nieuwe seizoen met een volle zaal. Tijdens de aankondiging krijgt programmeur Bartho van Straaten een eervolle vermelding; zijn vrijzinnige programmering heeft Paradox dit jaar al een recordaantal uitverkochte avonden bezorgd. Het publiek wordt aangespoord de concertagenda goed in de gaten te houden of zich in te schrijven voor de nieuwsbrief.

De meeste bezoekers zijn nog niet bekend met de muziek en luisteren met openheid. Slechts één keer doorbreekt iemand de aandachtige stilte tijdens de uitvoering van de suite, die op deze avond in twee delen wordt gespeeld.

De ouverture biedt ruimte aan het kwartet van strijkers en saxofoon. De vervanging van de tweede viool uit het klassieke strijkerskwartet door een saxofoon bepaalt de klankkleur. Soares vertelt dat het een uitdaging en inspiratie was om het geluid van saxofoon en viool op elkaar af te stemmen. Bij het samenspel krijgt boventoon een urgentie. In delen zoals 'The Peacemaker', 'The Achiever' en 'The Individualist' zijn er lange saxsolo's, waarin scheuren, kraken, zuchten, tot en met schreeuwen de typische saxofoon-karaktertrekken verklanken.

Von Chossy's muzikale idioom is geworteld in de klassieke gecomponeerde muziek, met daarnaast diverse hedendaagse invloeden, net als zijn spel, want hij studeerde zowel klassiek piano als jazz. Zijn spel is trefzeker, melodisch, harmonisch, zoals het enneagramtype het ingeeft.

Een cd heeft het voordeel dat je de suite als geheel kan beluisteren, compleet met ouverture en epiloog (een uur). Live is dat te lang, maar juist de afwijkingen en de improvisatie kunnen de compositie een nieuwe richting geven. Een voorbeeld uit het concert: bij 'The Idealist' neemt Klaassen met zijn contrabas het voortouw als hij een tokkelende baslijn van onderen uitbouwt tot een lange solo. De saxofoon klinkt even later bijna als een fluit, terwijl gedreven samenspel bij de strijkers over een kabbelende piano en drums een harmonisch ideaal neerzetten.

Op meerdere momenten roept de muziek beelden op van dansers uit het werk van Pina Bausch. In de klassieke traditie wordt een suite als vorm veel gebruikt bij ballet, als een reeks dansvormen voorafgaand door een 'opwarmend' openingsstuk - de ouverture. In Mirror 9 is er een proloog en epiloog en krijgt elk persoonlijkheidstype van de enneagram een eigen orkestratie. De optimist begint gedreven, ritmisch, doelgericht, met energiek samenspel. Een volksmelodie wordt uitgesponnen. De regelaar, de vredesmaker, de bemiddelaar - drie namen voor 'The Peacemaker' - zet kalm in met lange harmonische lijnen. 'The Boss' komt binnen met ritmisch dwingende piano en bolero-achtig tromgeroffel. De cello trekt stevige lijnen. Viool en piano achtervolgen elkaar. Dan volgt een indringend samenspel van het kwartet met het intense geluid van de viool en sax. Het stuk stopt abrupt.

Voor het concert is er een andere volgorde gekozen dan op de cd. Von Chossy vertelt dat het centrale deel met de types Individualist, Achiever, Observer en Loyalist bewust bij elkaar is gehouden. De individualist, ook wel de romanticus, opent na de proloog. Het stuk start en sluit met harmonisch samenspel van het hele ensemble maar pas nadat in subtiele solo’s, piano en drums en met name de saxofoon van zich hebben laten horen en de cello licht stuiterend het slot inluidt.

Het concert nodigt uit tot herbeluisteren én tot verdieping in de principes van het enneagram en de bijbehorende persoonstypes. Gelukkig is er 'Mirror 9', de cd, en zijn er boeken zoals 'Enneagram' van Claudio Najaro voor wie er dieper wil induiken.

Cees van de Ven bezocht op woensdag 10 september het concert van de Franz von Chossy Group in Brebl, Nijmegen. Klik hier voor zijn fotoverslag.