Ahmad Jamal (1930-2023) - Een Steinway met een scheur

Ahmad Jamal werd op 2 juli 1930 als Frederick Russell 'Fritz' Jones In Pittsburgh geboren. In 1952, toen hij zich bekeerde tot de islam, nam hij de naam Ahmad Jamal aan. Wanneer je daaraan refereerde kon hij echt boos worden.

tekst: Eddy Determeyer, juli 2024
foto's: Cees van de Ven

"Mijn aanpak is altijd orkestraal geweest. Ik heb geen trio, ik heb nooit een trio gehad, ik heb een orkest. Soms bestaat mijn orkest toevallig uit drie man, soms zijn het er zeven. Ik heb een kwartet gehad en een kwintet, er hebben zich al heel wat verschillende situaties voorgedaan. Doorgaans dus een trio, zo kennen de meeste mensen mij. Maar ook dan is het een orkest. Ik vraag altijd of ze mij niet als het Ahmad Jamal Trio willen aankondigen. Het is gewoon Ahmad Jamal plus - dat kan John Heard zijn of Yoron (Israel) of Todd Coolman, gewoon degene met wie ik op dat moment werk. I'm not a trio, I'm an orchestra. Het woord trio haat ik."

Fanatieke verzamelaar
"Pittsburgh was een geweldige stad. Ik heb er nog kranten gelopen bij de familie van Billy Strayhorn toen ik klein was. Er zaten veel goede muzikanten op mijn middelbare school. Meer in het algemeen kun je zeggen dat er in Pittsburgh een verbazingwekkende hoeveelheid muzikanten waren die zich met Amerikaanse klassieke muziek (jazz) én Europese klassieke muziek bezighielden. De Pittsburgh Symphony is een van de meest vooraanstaande orkesten ter wereld. Fritz Kreisler, nee, Fritz Reiner was daar al beroemd voordat hij naar Chicago verhuisde."

"In Pittsburgh speelden we van alles. Liszt of Duke Ellington, wat er maar gevraagd werd. Art Tatum, Franz Liszt, dat onderscheid werd niet gemaakt. Dat was het overheersende gevoel. De meeste muzikanten in Pittsburg speelden dat allemaal. Later maakten ze dan een keuze. Earl Wild maakte die keuze en werd een van de meest vooraanstaande vertolkers van Liszt. Billy Strayhorn werd de partner van Duke Ellington, die wilde meer op dat gebied werkzaam zijn. De meeste spelers konden alle kanten op."

"Als kind was ik al een fanatieke verzamelaar van jazzplaten. Ik was een van de beste, meest agressieve klantjes van de postorderbedrijven. Je platen kwamen met de post. Ik heb vermoedelijk meer platen verzameld dan een ander in drie levens. Dan hebben we het over al vóór mijn tiende. Pre-teen years. Als je 'Salt Peanuts' of 'Groovin' High' wilde hebben, of dingen die Lucky Thompson had opgenomen, kwam dat met de post. Of die oude platen op Guild. Veel mensen weten helemaal niet dat Erroll Garner heel wat platen heeft opgenomen met de bigband van Georgie Auld en met Boyd Raeburn. En dan had je natuurlijk ook nog de platen op Comet van Art Tatum, 'Flyin' Home', met Tiny Grimes. Of Lester Young met Nat King Cole, 'Body And Soul'. Naar die solo van Nat King Cole bleef je luisteren. Idem dito met Ellington, 'Johnny Come Lately', 'Raincheck'. Dingen die vandaag de dag niet eens meer worden bestudéérd. Dus ik heb in dit leven al genoeg geluisterd om drie levens mee te vullen. Nog steeds luister ik graag, ik sta daar altijd voor open. Maar wel selectief: ik luister alleen maar naar bijzondere dingen."

Historisch moment
Je begon in een bigband. Ik heb in St. Louis George Hudson gesproken. Dat was toch je doorbraak?

"Die gast is onverwoestbaar. Ik heb hem een paar weken geleden nog gezien. Hij was naar me komen kijken. Clark Terry komt er vandaan, ikzelf, Ernie Wilkins. Jammer genoeg kreeg hij nimmer de erkenning die hij verdiende. Terwijl hij een van de meest grandioze orkesten van de wereld leidde. Volgens mij dan. We hebben met Dinah Washington getourd, op zich al een traktatie. Plus een groep die The Ravens heette, die niemand zich nog herinnert, maar dat was de beste zanggroep ter wereld, destijds. Het Apollo Theatre, het Regal Theater."

Ik denk dat de meeste mensen je van je eerste platen kennen.

"De Pershing? Dat was een historisch moment. Ik bedoel, er zijn niet zoveel vergelijkbare momenten geweest in de geschiedenis van de platenbusiness. Misschien dat je parallelle momenten kunt aanwijzen. De meest succesvolle cover van een nummer van John Birks Gillespie was mijn opname van 'Woody'n You', dat was de populairste van allemaal. Er gebeurden toen allerlei prachtige dingen. Want hoe ga je Israel Crosby en Vernel Fournier overtreffen? Je hebt het dan over een man [Crosby, RED] die de Down Beat Award won - wat je daar ook van moge denken - op zijn zeventiende. Hij was ook de eerste bassist die die onderscheiding kreeg. Voor mij was dat volkomen terecht. Hij speelde toen met Gene Krupa, 'Israel's Blues', zeventien jaar oud. En Vernel Fournier is misschien wel de meest nagespeelde drummer ter wereld en zeker ook een van de meest onderschatte. Zijn bijdrage aan het drummen van de twintigste eeuw kan niet overschat worden. Iedereen ging zo spelen zoals je dat op de plaat hoorde, met dat bekken op de twee en de vier. Als hij daar patent op had kunnen aanvragen was hij miljonair geweest. In plaats daarvan reed hij zo nu en dan op de taxi en speelde hij van tijd tot tijd. Inmiddels is hij met pensioen. [Fournier overleed in 2000, op zijn 72ste.] Je hebt het dus over twee personen met carrières die heel belangrijk zijn geweest voor de muziek van de twintigste eeuw."

"De platen werden zonder A&R-man opgenomen, zonder producer. Er stond alleen maar een machine met Malcolm Chisholm aan de knoppen, een briljante geluidsman. Plus een Steinway uit 1890 met een scheur in de klankbodem waar Miller Brown, de eigenaar, 375 dollar voor had betaald. Ik stond er namelijk op, op een Steinway te spelen, dus hij kocht er een met van die grote gebeeldhouwde poten, die klonk alsof hij net uit de fabriek kwam, uit '57 in plaats van 1890."

108 weken in de charts
"Dat waren dus allemaal factoren. Het resultaat was 43 tracks, waarvan er maar acht gebruikt werden. De bedoeling was dat de rest ook zou worden uitgebracht. Een gigantisch succes. En wat meer is: hoeveel instrumentalisten krijgen zo'n kans? Ikzelf, Herbie Hancock, Chick Corea. Dave Brubeck was heel succesvol. Oscar Peterson? Oscar had nooit een plaat die je met 'Take Five' kon vergelijken, of met 'Poinciana'. Ja, als je alles van hem optelt, maar niets dat je zo monumentaal kunt noemen, voor zover ik weet. Niets als Chuck Mangione of Herbie Hancock. Dan heb ik het over million sellers. 'Tenderly' was Oscars grote hit, dat weet ik wel."

"Het zijn de vocalisten die altijd de hits hebben, niet de instrumentalisten. Wij kunnen alleen hits scoren door liedjes voor vocalisten te schrijven. Voor Ralph McDonald of Roberta Flack. Maar het komt zelden voor dat wij million sellers hebben, dat je 108 weken in de hitlijsten staat. Tegenwoordig kun je zelfs geen plaat meer maken die er tien weken in staat. Ik ben niet bezig met hitplaten, ik ga voor goede muziek. Als ik een goede plaat opneem, maakt het mij niet uit of er één exemplaar van wordt verkocht of een miljoen. Dat 'Poinciana' een hit werd kwam omdat het kwaliteit had. Bijna volmaakt. Er is niets aan geknoeid. Maar toch... is de Pershing niets vergeleken met Mozart."

"Het trio zat al een tijdje bij elkaar. Hoewel het best lang heeft geduurd eer ik Vernel en Israel te pakken had. Die hadden andere verplichtingen. Vernel had altijd werk en Israel ook. Israel zat het ene moment bij Benny Goodman en het andere bij Buster Bennett. Like myself, these men were working."

"Er komen niet veel platen uit die ik interessant vind. Bags [Milt Jackson] heeft een nieuw album uit dat ik, denk ik, ga aanschaffen. Ik luister alleen nog maar naar bijzondere dingen. Naar Shirley Horn, een van de grote verhalenvertellers van deze tijd, Johnny Mandel. Bijzondere mensen. Wat mij betreft is Johnny Mandel een van de grote orkestratoren. Nee, het is niet veel meer waar ik nog naar luister."

Duizend liedjes
"Het beetje tijd dat mij nog resteert wil ik aan mijn eigen muziek besteden. I like to listen to me. Ik heb al genoeg naar andere dingen geluisterd. Ik ga naar A.J. luisteren, naar Ahmad Jamal. Er zijn heel veel dingen waar ik sinds mijn tiende geen aandacht aan heb kunnen besteden. Geen tijd gehad voor het uitschrijven van partituren. Geen tijd voor de piano zelf. Ik ga ook tijd vrijmaken voor het componeren. Dat moet allemaal onderdeel van mijn leven worden. Elke maand gaan er wel duizend liedjes door mijn hoofd. Die noteer ik niet allemaal, zoals Mozart en Duke dat konden doen. We schrijven uit wat we belangrijk vinden. 'Lush Life' was belangrijk. Dat werd geschreven door een kereltje van zestien. Maar ik weet dat Billy heel veel in zijn hoofd heeft gehad. Als ik weet dat iets significant is, ga ik het uitschrijven."

Repeteer je dingen van A tot Z of zeg je gewoon, het staat in die-en-die toonaard en daar-en-daar gaan we dingetjes veranderen?

"Nee, de meeste dingen zijn georkestreerd. Die heb ik op papier staan. Dat repeteren we. Zo ontwikkelt zich dat. Ook op die 'Pittsburgh'-lp met dat grote orkest ging dat zo. Er ligt een hele hoop klaar. Soms studeer ik dingen in aan de hand van uitgeschreven noten. Soms gaat het mondeling. Maar uitgeschreven bevalt me beter. I always favored the written charts, rather than telling somebody, play this note here. Het hangt ook van de omstandigheden af. Om dingen te onthouden kun je beter alles op papier hebben. Dan héb je het gewoon, staat het uitgeschreven."

Vroeger, in de jaren dertig, werkten de bigbands vaak met head arrangements. Die konden uitgebreid worden, of veranderen, soms tijdens een optreden zelf.

"Zo gaat het altijd volgens mij, Eddy. Of je nou Mozart heet of Franz Liszt of Ahmad of Duke. Sommige dingen kun je aan het papier toevertrouwen en andere niet. Alles begint als een head arrangement. Vervolgens gaan we dat ordenen, pakken we een pen en schrijven we een historisch document uit. Heel belangrijk. Ik geloof in het geschreven woord, als middel om iets vast te leggen. Of het nu iets is van Basie of John Kirby, Nat Cole, maakt niet uit. Alles begint in je hoofd. Maar we hebben vooruitgang geboekt en dat is goed. We hebben nu de mogelijkheid om iets op tape vast te leggen of in een computer of dat Clavier-apparaat van Yamaha. Je gaat zitten en je slaat gelijk op wat je gespeeld hebt. Heel goed hoor, want soms is het best veel werk, met allerhand himmy-jimmy-simmy-gedoe. Dat hoeft niet meer. We kunnen dat in een computer stoppen. Dat hoeft niet eens meer op tape."

American classical music
"Maar alles komt dus uit je hoofd. Of je nou dat grote arrangement neemt dat Benny Carter voor 'Kilimanjaro' schreef, of dat 'Concerto For Trio And Orchestra' dat Benny's neef Joe Kennedy deed met de Cleveland Pops. It still started in the head."

"Je hebt Afrikaanse klassieke muziek, Europese klassieke muziek en Amerikaanse klassieke muziek. De Amerikaanse klassieke muziek omvat volgens mij de Wynton Marsalissen, de Ellis Marsalissen, Duke Ellington, Don Byas. Als Don Byas niet klassiek is weet ik het ook niet meer. Een virtuoos als Don Byas? Byas en Lucky Thompson zijn even virtuoos als om het even wie. Virtuoos in de letterlijke betekenis van het woord. Dus zijn deze lieden klassiek. Jaren geleden heb ik een lp opgenomen in San Francisco, die ik 'American Classical Music' heb genoemd. Mijn toenmalige vrouw heeft hem uitgebracht. Dat concept is van mij, van jaren geleden. Inmiddels zijn er 35 of 40 radiostations in de Verenigde Staten die de term American Classical Music gebruiken. Net als mensen die de kunsten een warm hart toedragen. Het maakt mij niet uit of ik daarvoor erkenning krijg, als men het maar gebruikt. Mensen kunnen Art Tatum imiteren (voorbeeld van Amerikaanse klassieke muziek), maar er bestaat een groot verschil tussen het echte spul en het nagespeelde."

Volgens mij kwam Phineas Newborn in de buurt.

"Maar dat was geen na-aper. Phineas was een fenomeen. Ik speelde met hem toen ik achttien was. Het was zijn schuld dat ik te laat kwam voor een optreden met George Hudson. We raakten tijdens een pauze in een sessie verzeild, op een bovenverdieping ergens in Memphis. Wij werkten toen in het Royal Theater. Phineas Newborn - forget about it! Hij was degene die met die parallelle lijnen op de piano begon. Erroll Garner is ook zo'n figuur die een andere aanpak hanteerde dan Art Tatum. But what a player! Wat een... forget about it! In elke toonaard. Wij moesten erover nadenken wanneer we speelden, maar Erroll spéélde het gewoon. Fenomenaal!"

"Hoe vaak zie je mensen die een nieuw hoofdstuk beginnen? Duke Ellington deed dat, Art Tatum. Ik weet niet, je hebt geweldig technische spelers, ook bij de jonge gasten. Maar om te kunnen schrijven als een Thad Jones bijvoorbeeld, kippenvel. Forget about it! Wanneer een dergelijk figuur vandaag zou opstaan, zou het niet minder opzienbarend zijn. Bij Art Tatum was het duidelijk. Charlie Parker... toch? Bij Nat King Cole was het onmiskenbaar, Lester Young, Duke Ellington, Count Basie. Jimmy Blanton vond een nieuwe speelwijze voor de bas uit. Dus indien een dergelijke figuur nu opstaat, zal die kwaliteit snel onderkend worden. Sommige mensen zijn voorbestemd om pionier te worden. Dat betreffende terrein is dan nog nooit ontgonnen, maar zij wijzen de weg. Misschien hebben ze er zelf geen weet van, op dat moment. Realiseren ze zich de volle draagwijdte niet. Maar ik ben er zeker van dat Slam Stewart wist waarmee hij bezig was. Als je het mij vraagt was dat een van de geweldigste bassisten ter wereld. Echt ongelooflijk. En vergeet bijvoorbeeld de grote Johnny Hodges niet. Niemand speelde als Johnny Hodges. Paul Gonsalves, ook zo'n fenomeen. Die maakten de weg vrij voor anderen. Daar waren ze zich misschien niet zo bewust van, maar ze móésten het doen, ongeacht de omstandigheden."

Zes weken max
"Ik ga niet zo vaak meer op tournee. Zes weken is het maximum, daarna wil ik weer naar huis. Ik ben ondernemer geweest, heb een restaurant gehad en een platenmaatschappij. A lot of business in my life. Maar ik wil liever niet zo vaak meer op het podium zitten. Ik blijf liever thuis. I rather stay home. Vaak zijn de condities op willekeurige plekken ook niet zo bevorderlijk voor mijn werk. Ik geef er de voorkeur aan onder de beste omstandigheden te werken. Een goed instrument waarvan ik kan genieten. Met Pershing had ik een hefboom, om in het vervolg het beste instrument te eisen. En daar hebben veel andere vertolkers weer plezier van gehad, van die hefboomwerking. Niet alles wat ik heb gedaan was waardeloos... Ik heb ook wat goede dingen gedaan. Dus ik ben verantwoordelijk voor het merendeel van de goede piano's (in Amerikaanse jazzclubs). Anders was iedereen nog op een barrel aan het werk."

"Wij houden ons bezig met een zeer belangrijke kunstvorm in de Verenigde Staten. Er zijn daar slechts twee belangrijke artistieke uitingen. Amerika's indianenmuziek, die nog altijd in een hoekje wordt geveegd, en dat wat jazz wordt genoemd. Misschien de film, misschien moet je de cinema daar eveneens toe rekenen. Ik heb me verdiept in de kunst van de Amerikaanse indianen. Jazz is tegenwoordig een stuk verfijnder dan vroeger."

"Als ik MTV aanzet krijg ik allerhande rotzooi voorgeschoteld. Ik zou de televisie aan moeten kunnen zetten om dan een MTV of een kanaal te kiezen dat zich richt op films van Billie Holiday. Van Lester Young, van Horowitz, om maar iemand te noemen. Films van Duke Ellington, clips van Count Basie. En dat kan nog steeds niet, nergens op de wereld. Wat mij betreft is dat misdadig. De media schenken deze muziek nog altijd geen aandacht. Terwijl het krachtige muziek is. De mensen zouden zich moeten voorbereiden op een schok wanneer ze zich daarmee zouden gaan bezighouden."

"Crack verkoopt beter dan Michael Jackson, beter dan The Beatles, beter dan Mick Jagger. Maar dat maakt drugs nog niet acceptabel."

Ahmad Jamal overleed op 16 april 2023 op 92-jarige leeftijd aan de gevolgen van prostaatkanker.

Interview: Den Haag, 9 juli 1993